Navoshta pisacj pa-bielarusku lacinskaj abecedaj?

Ну добра, напішам крыху кірылічнай азбукай, каб панізіць уваходны бар'ер.

Вельмі хочацца верыць, што эўрапейская краіна Беларусь цалкам адрадзіць сваю эўрапейскую беларускую мову, і менавіта таму яна мае патрэбу адбудавання сваёй сапраўднай эўрапейскай ідэнтычнасці праз вяртанне да лацінскай абэцэды. На тое ёсць шэраг паважных прычын.

1. Гістарычная пераемнасць і еўрапейскі кантэкст

Першыя артэфакты беларускай зямлі з лацінскімі надпісамі і рымскімі лічбамі дайшлі да нас у скарбах антычных часоў. Напрыклад знойдзены рымскія манеты, якія датуюцца першым стагоддзем, а гэта азначае дакладныя кантакты продкаў беларусаў з лацінскай абэцэдай на цэлых 800 год раней, чым была вынайдзена кірыліца ў Булгарыі.

Насуперак папулярнаму міфу, першая кніга Беларусі — гэта дакладна не "руська" Біблія Францыска Скарыны 1517 года выдання. Да з'яўлення кнігадруку, кнігі не толькі стваралі, але і перапісвалі ўручную. Менавіта таму наша першая кніга — гэта насамрэч псалтыр Codex Gertrudianus, напісаны лацінскім альфабэтам каля 1044 года княжной Гертрудай, якая тады жыла ў Тураве на Палессі, яшчэ да падзелу хрысціянства на каталіцтва і праваслаўе. Лацінскімі кнігамі хутчэй за ўсё карыстаўся і першахрысціцель Полацкага Княства святы Торвальд, якога запрасілі ў свой час Рагнеда з Ізяславам. 

Праўда ў тым, што ні лацініца ні кірыліца не былі створанымі спецыяльна для беларускай мовы. Варта вызнаць, што кірыліца і сапраўды была адной з папулярных формаў пісьменства ў Полацкім Княстве побач са скандынаўскімі рунамі, лацінскімі і грэчаскімі літарамі, але паслядоўнае аб'яднанне з Літвой і Польшчай дапамагло павярнуць дамінаванне менавіта лацінскай абэцэды, надавая пісьмовую форму адразу некалькім мовам, папулярным тады на тэрыторыі Беларусі: лацінскай, польскай, літоўскай. У тым ліку была лацінізавана нават і так званая «старабеларуская», а дакладней рутэнская мова — варыянт царкоўна-славянскага пісьма з мясцовымі асаблівасцямі. Пры гэтым ёсць доказы таго, што размоўная мова 1500-х гадоў была нашмат бліжэйшай да сучаснай беларускай мовы, чым да канцэлярскай рутэнскай. А статуты ВКЛ былі зацверджаны вялікім князям насамрэч не на рутэнскай, а на лацінскай мове ў багатым выданні з каляровымі ілюстрацыямі. Знакамітая паэма Міколы Гусоўскага "Песня пра зубра" 1523 года была напісана і выдадзена цалкам на лацінскай мове. Першая кніга, надрукаваная на тэрыторыі сучаснай Беларусі — гэта насамрэч Артыкулы Магдебургскага права, выдадзеныя лацінскім альфабэтам у 1560 годзе ў Брэсце. А моладаўскі звон 1573 года і Хроніка Быхаўца 1574 з'яўляюцца ўжо прыкладамі рутэнскай лацінкі. Да падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 лацінская абэцэда абсалютна дамінавала на тэрыторыі Беларусі. 

Таму літаратурная беларуская мова натуральна паўстала, пісалася і выдавалася менавіта лацінскай графікай у 1800-х, а насаджэнне кірыліцы адбылося пад уплывам маскоўскай акупацыі і стала масавым толькі са з'яўленнем камуністаў. Стандартная кірыліца і дагэтуль не перадае розніцу паміж беларускімі G і H, якія абодва перадаюцца адной і той жа літарай Г.

З вызваленнем Беларусі ад маскоўскай няволі, адраджэнне выкарыстання лацінскай абэцэды напэўна эфектыўна падкрэсліць вольную еўрапейскую ідэнтычнасць Беларусі і яе багатую заходне-эўрапейскую спадчыну.

2. Палягчэнне міжнароднай інтэграцыі і камунікацыі

Лацінская абэцэда з'яўляецца найбольш распаўсюджанай у свеце, яе застасаванне значна палегчыць беларусам доступ да міжнародных рэсурсаў, тэхналогій, адукацыі, турызму і бізнес-камунікацый. Напрыклад адрасы імэйл не падтрымліваюць кірыліцу, арабіцу ці іерогліфы не таму што гэта тэхнічна немагчыма, а таму што без адзінага, сусветнага, усім зразумелага простага стандарту, камунікацыя паміж рознымі культурамі будзе немагчымай. 

Пераход на лацінку паспрыяе прыняццю Беларусі ў кола самых цывілізаваных краін свету. Само візуальнае ўспрыняцце краіны ў міжнародным асяроддзі адназначна палепшыцца. Гэта таксама значна палегчыць вывучэнне беларусамі замежных моваў, а замежнікам — беларускай мовы. Кірыліцай карыстаецца ўсяго-та меньш за 3% людзей на Зямлі і доля яе застасавання ў свеце няспынна паменшаецца.

3. Дэкаланізацыя і дыферэнцыяцыя

Адным з аргументаў застасавання лацінкі з'яўляецца імкненне падкрэсліць унікальнасць беларускай мовы і візуальна адрозніць яе ад маскоўска-расейскай мовы, якая была насаджана гвалтам і зрабілася інструментам этнацыду многіх народаў, акупаваных Маскоўскай імперыяй. Вяртанне да лацінскага альфабэту напэўна дапаможа ўзмацніць самасвядомасць і адбудаваць моўную ідэнтычнасць на шляху дэкаланізацыі і дэкамунізацыі Беларусі. Візуальная дыференцыяцыя беларускай мовы ад украінскай, булгарскай ці монгольскай моваў таксама спрацуе на карысць Беларусі.

4. Падвышэнне прывабнасці для моладзі і сучасных медыя

Для маладога пакалення, якое актыўна карыстаецца глабальнай ангельскай мовай у інтэрнэце, гульнях і сацыяльных сетках, лацінская абэцэда можа быць больш натуральнай і прывабнай. Лацінізацыя беларускай мовы паспрыяе большай яе папулярызацыі ў сацсетках і сучасных дыгітальных медыяпрасторах. Вывучэнне замежных моваў будзе істотна лягчэйшай для беларускіх вучняў, а іншастранцам будзе лягчэй вучыць беларускую мову, таму што большасць моваў свету ўжо выкарыстоўвае лацінскі альфабэт.

5. Спрашчэнне карыстання тэхналогіямі

Практычна ўсе сучасныя лічбавыя тэхналогіі, праграмнае забеспячэнне і вэб-сэрвісы першапачаткова распрацоўваюцца на лацінскай графіцы. Пераход беларускай мовы на лацінку паскорыць і спрасціць набор тэкстаў, пошук інфармацыі ў інтэрнэце, а таксама паменшыць колькасць абдруковак, праблем са шрыфтамі, кадаваннем і сумяшчальнасцю. Нават неабходнасць у пераключэнні паміж раскладкамі клавіятуры можа пазастацца ў мінулым, калі знайсці дзейсны спосаб пазбягаць крэсак, апострафаў і такіх практычна нязручных літар як Ŭ. 

Карацейшы альфабэт з'яўляецца больш эфектыўным спосабам перадачы інфармацыі, што аб'ектыўна памяншае колькасць памылак. Недарма ангельская мова з 26 літарамі стала сапраўды галоўнай міжнароднай мовай для ўсяго свету. Уся генетычная інфармацыя жывой прыроды запісана ўсяго чатырма літарамі ДНК. А ўсе камп'ютары захоўваюць і апрацоўваць інфармацыю выключна дзвума "літарамі" 1 і 0. Фактычна дзвухлітарнай азбукай Морзе чалавек можна ўручную беспамылкова перадаваць тэкст з размоўнай хуткасцю. З іншага боку, напрыклад камбаджыйская мова з альфабэтам даўжынёй у 74 літары вельмі цяжкая, а самымі складанымі для вывучэння і карыстання з'яўляюцца мовы з іерагліфічнай пісьмовасцю. Калі перадаваць асаблівыя гукі беларускай мовы не спецыяльнымі знакамі, а спалучэннем простых лацінскіх літар, то беларускую абэцэду можна эфектыўна скараціць з 32 да 25 літар! Пры гэтым дзве літары на адзін гук — гэта ж не дзіва і для кірыліцы. Такім чынам, каб на G, ДЖ і ДЗ было па адной спецыяльнай літары то даўжыня беларускай азбукі ўжо бы складала аж 35 літар. А калі раптам дзве літары на адзін гук усё яшчэ пужаюць, то дастаткова ўспомніць ангельскае У "ough", французскае О "eaux", ці нямецкае Ч "tsch", кожны з якіх мае па чатыры літары на адзін гук.

6. Патэнцыял для паляпшэння правапісу

Разам з пераходам на лацінскую абэцэду можна было б правесці і рэформу правапісу, накіраваную на яго спрашчэнне, мадэрнізацыю і ўдасканальванне, што яшчэ больш палегчыць вывучэнне, застасаванне і распаўсюд беларускай мовы. Спалучэннем літар можна паўнавартасна замяніць спецыяльныя літары і нязручныя дыякрытычныя знакі (так званыя «гачыкі»: šśčćžźńŭł). Ёсць нямала прыкладаў калі беларусы ўжо самі застасоўваюць Ж=ZH, Ч=CH ці Ш=SH. Нават недарэчны апостраф і мяккі знак можна цалкам замяніць на лацінскую літару J без негатыўных наступстваў (такое рашэнне паспяхова застасована ў балканска-славянскіх мовах). Адначасова адсутнасць гачыкаў можа візуальна вылучыць беларускую мову таксама на фоне заходне-славянскіх і балтцкіх моваў. Мінімалізм і візуальная лаканічнасць пісьма можа стаць часткай унікальнай ідэнтычнасці Беларусі.

7. Спрашчэнне транслітарацыі і кошт пераходу

Пераход на адзіную лацінскую сістэму пісьма для беларускай мовы дапаможа вырашыць праблемы з непаслядоўнай транслітарацыяй беларускіх імёнаў, прозвішчаў і геаграфічных назваў у міжнародных дакументах і кантэксце. Без гачыкаў, назвы беларускіх гандлёвых марак будуць адназначна супадаць з іх інтэрнэт-адрасамі і нікамі ў сацыяльных медыя, што дапаможа павялічыць беларускі экспарт у багатыя заходнія краіны, што напэўна пазітыўна адаб'ецца на эканоміцы. 

Павысіцца хуткасць набору тэкстаў. Аб´ектыўна павысіцца і чытальнась тэксту і надпісаў, а праз гэта нават паменшыцца колькасць дарожных аварый. Выдаткі на замену фізічных шыльдаў акупяцца ў кароткім абсяжным часе. 

Дызайнерам аўтаматычна стануць даступныя абсалютна ўсе без выключэнняў лацінскія шрыфты свету для стварэння сапраўды якаснага дызайну на беларускай мове. Такім чынам не патрэбна будзе выдаткоўваць дадатковыя сродкі на лакалізаваныя шрыфты, клавіятуры, тэрміналы і складанае праграмнае забеспячэнне для якаснай беларусізацыі.

Пры ўсім гэтым варта памятаць, што любыя змены правапісу не павінны мяняць вымаўленне нашай прыгожай і старажытнай мовы. Беларуская мова, запісаная кірыліцай, і беларуская мова, запісаная лацінкай з гачыкамі, ці без гачыкаў — усе яны павінны гучаць і ўспрымацца на слых абсалютна аднолькава.

Nu tady niama chaho chakacj,  lacinka — heta abeceda buduchyni, jakoj mozhna karystacca wzho zaraz.